شدند و اين مسئوليت بر دوش فقها و مجتهدان در عقايد و احكام قرار گرفت . بدين خاطر ، صحابه پيامبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم نيز ، گاهى در مسائل اعتقادى با يكديگر اختلاف داشتند ؛ اگر چه اختلافشان در زمان حيات پيامبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم با اختلاف آنان در دوره‌هاى بعد نتايج و آثار متفاوتى داشت . زيرا ، پيامبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم در حيات خود شخصا در بين آنان داورى مىفرمود و با رهنمودهاى خود ريشه اختلاف را مىخشكانيد « 1 » ؛ ولى پس از رحلت پيامبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم مردم مجبور شدند به اجتهاد يكى از صحابه يا گروهى از آنان - كه برگزيده خلفا و حاكمان بودند - روى آورند و از آنان داورى بخواهند ، در حالى كه صحابه ديگر ، ديدگاهها و آراى خود را حفظ مىكردند . [ و اين خود بر اختلاف مىافزود . ] نمونه بارز آن اختلاف در موارد زير است : 1 - اختلاف درباره خلافت يا امامت امت پس از وفات پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه و آله و سلّم « 2 » 2 - كشتن كسانى كه زكات نمىدادند ، و اينكه آيا ندادن زكات باعث ارتداد و بيرون شدن از دين مىشود يا خير ؟ بدين گونه ، هر اختلافى مبدأ پيدايش ديدگاهها و گروهها و مكتبهاى كلامى و اعتقادى ويژه‌اى گرديد كه هر يك نيز به طور طبيعى با روشى كه در استدلال و استنباط برگزيده بودند ، به تدوين آراء و عقايد خويش پرداختند . مهمترين اين مكتبها - بنابر تحقيق ما - مكتبهاى زير است : 1 - مكتب نقلى محض . 2 - مكتب عقلى محض . 3 - مكتب ذوقى و اشراقى . 4 - مكتب حسّى و تجربى . 5 - مكتب فطرى .

--> ( 1 ) - « سيرهء ابن هشام » ج 1 ص 341 - 342 ، و دكتر محمد حميد اللّه ، « مجموعة الوثائق السياسة » ، ج 1 ص 7 . ( 2 ) - اشعرى : « مقالات الاسلاميين و اختلاف المصلّين » ج 1 ص 34 و 39 ، و ابن حزم : « الفصل فى الملل و الاهواء و النحل » ج 2 ص 111 ، و احمد امين : « فجر الاسلام » .